ΜΕΛΕΤΗ-ΕΙΣΗΓΗΣΗ: Γιώργος Αγοραστάκης, στην Hμερίδα του Προγράμματος Q-LABEL, «Η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι επιπτώσεις στην Απασχόληση στην Περιφέρεια» Χανιά 4-11-2004

ΣΚΟΠΟΣ - ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η ένταξη 10 νέων κρατών - µελών στην ΕΕ -της Πολωνίας, Τσεχίας, Ουγγαρίας, Σλοβακίας, Σλοβενίας, Λιθουανίας, Εσθονίας, Λετονίας, Κύπρου και Μάλτας- αναµένεται να επηρεάσει την ελληνική οικονοµία. Με την ένταξη των νέων χωρών οι υπήκοοι τους αποκτούν το δικαίωμα της ελευθερίας μετακίνησης και εγκατάστασης εντός της Ε.Ε. Με την παρούσα εργασία εξετάζονται ποιες είναι οι πιθανές μεταβολές που αναμένονται στην αγορά εργασίας που καλύπτουν οι μετανάστες στην Ελλάδα. Εξετάζεται το φαινόμενο της μετανάστευσης, το μέγεθος, η υπηκοότητα, η χωροθέτηση και η απασχόληση του μεταναστευτικού πληθυσμού στην χώρα μας -και στο νομό Χανίων ειδικότερα-, προκειμένου να εκτιμηθούν λόγοι και αιτίες μιας νέας πιθανής εισροής εργατικού δυναμικού από τις χώρες της διεύρυνσης. Γενικά οι σοβαρότερες επιπτώσεις της νέας διεύρυνσης εντοπίζονται στις εισπράξεις της Ελλάδας από τον κοινοτικό προϋπολογισµό, στο ελληνικό εξαγωγικό εµπόριο και σε μικρότερο βαθμό στην απασχόληση από είσοδο εργατικού δυναμικού απ' τις 10 χώρες της διεύρυνσης. Το εργατικό δυναµικό των χωρών αυτών αναµένεται να κατευθυνθεί στις γειτονικές, πλούσιες χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Μια νεότερη διεύρυνση που θα συμπεριλάβει άλλες βαλκανικές χώρες θα έχει πολύ σοβαρότερες συνέπειες στην απασχόληση στην χώρα μας.

Δεν είμαστε μόνοι μας

Η Ελλάδα από χώρα αποστολής μεταναστών στο παρελθόν, έγινε από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, χώρα υποδοχής. Η Ελλάδα πρόσφατα κλήθηκε να διευθετήσει ένα πρόβλημα που άλλες Ευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν πολύ πιο πριν. Οι χώρες "πλούσιου Βορρά" της Ευρώπης, - Γερμανία, Βρετανία, Ολλανδία, Βέλγιο, Γαλλία - απέκτησαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, -κυρίως τις δεκαετίες ‘60-‘70- αξιοσημείωτες μεταναστευτικές μειονότητες, που έφταναν μέχρι και το 10% του εθνικού πληθυσμού τους. Το ρεύμα της μετανάστευσης στην Ελλάδα συνδέεται κυρίως με την καθεστωτική αλλαγή στην ανατολική Ευρώπη, αν και υπάρχουν και μεταναστευτικές μειονότητες που προέρχονται από την Αφρική και την Ασία. Οι μετανάστες αναζητούν, μέσω της εργασίας, μια καλύτερη ζωή από αυτή που τους προσφέρει η πατρίδα τους.

Βασικό στοιχείο που χαρακτηρίζει το σύγχρονο µεταναστευτικό φαινόµενο, είναι το γεγονός ότι η µετανάστευση δεν έχει τον οργανωµένο χαρακτήρα που είχε σε παλαιότερες εποχές και η αύξηση του αριθµού των µεταναστών οφείλεται κατά κύριο λόγο στην είσοδο στη χώρα μας με όχι «κανονικό» τρόπο. Παράλληλα ο αριθµός των χωρών αποστολής αυξάνεται, ενώ αυξάνονται και οι πρόσφυγες που ζητούν πολιτικό άσυλο.

Η Ελλάδα γίνεται πόλος έλξης οικονομικών µεταναστών και προσφύγων εκ του γεγονότος ότι αποτελεί γεωγραφικό κοµβικό σηµείο και προσελκύει τόσο από την Ευρώπη (Ανατολική και Κεντρική), όσο και από άλλες Μεσογειακές χώρες, καθώς και από χώρες της Ασίας και της Αφρικής.

Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας διαδραµατίζει σηµαντικό ρόλο ως προς την
επιλογή της είτε ως χώρα τελικού προορισµού, είτε ως ενδιάµεσου προορισµού -«διαβατική» χώρα- από τους µετανάστες. Η µορφολογία των ελληνικών συνόρων και η δυσκολία φύλαξής τους διευκολύνει την είσοδο αλλοδαπών. Η εγγύτητά της µε χώρες των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης που γνώρισαν κοινωνικοπολιτικές αναταραχές, αλλά και µε αναπτυσσόµενες χώρες της Βόρειας Αφρικής, της Ανατολικής Μεσογείου για τον πληθυσµό των οποίων αποτελεί την πρώτη τουλάχιστον πύλη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Δυτικό Κόσµο.

Μια δεύτερη µορφή µετανάστευσης στην Ελλάδα, αφορά τον επαναπατρισμό των οµογενών ελλήνων και κατά κύριο λόγο προέρχεται από χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης (Πόντιοι).

Με την έξαρση του φαινομένου της μετανάστευσης όπως ήταν φυσικό, η χώρα και η κοινωνία μας βρέθηκαν απροετοίμαστες. Η αρχική αντίληψη που επεκράτησε ήταν ότι έχομε να κάνομε με μια κατάσταση "φιλοξενούμενων εργατών", οι οποίοι θα βοηθούσαν απλώς την προσπάθεια ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας, κάτι που ήταν, λίγο ως πολύ, αποδεκτό από ευρέα στρώματα της κοινωνίας. Με τον χρόνο όμως έγινε σαφές ότι δεν επρόκειτο να διατηρηθεί επί πολύ αυτό το καθεστώς. Ως εκ τούτου, παρουσιάστηκαν τα φαινόμενα που παρατηρήθηκαν και σε άλλες χώρες υποδοχής, όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός, η ξενοφοβία, ο ρατσισμός, αλλά και τέθηκαν ζητήματα -κυρίως από την πλευρά των μεταναστών - όπως η διεκδίκηση ατομικών, κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, η οικογενειακή συνένωση κ.ά.

Οι παλαιότερες ισχυρές πεποιθήσεις στην Ελληνική κοινωνία, για ομοιογενές εθνικό κράτος, προϊόντος του χρόνου αδυνατίζουν. Συνειδητοποιείται το γεγονός της συνύπαρξης με τους αλλοδαπούς. Σιγά-σιγά πρυτανεύουν οι σκέψεις για ενσωμάτωση, κάτι που συνεπάγεται διευθέτηση των εργασιακών, εκπαιδευτικών, στεγαστικών και πολιτιστικών αναγκών των μεταναστών.

Καλούμαστε λοιπόν ως χώρα υποδοχής να λάβομε υπόψη μας ότι πολλοί από τους "φιλοξενούμενους εργαζόμενους" θα παραμείνουν για πολύ ή και για πάντα στον τόπο μας και θα φέρουν κοντά και τις οικογένειές τους.

Μετανάστες και Εργασία

Στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι οικονομικοί μετανάστες εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους με αποκλειστικό σκοπό την εργασία, σε αντίθεση με τους πρόσφυγες οι οποίοι αναγκάζονται να ξενιτευτούν και για διαφορετικούς λόγους. Η εργασία είναι το μοναδικό κίνητρο και η φτώχεια η βασική αιτία της μετακίνησης των μεταναστών προς την χώρα μας. Η κοινωνικοοικονοµική εξαθλίωση, είναι ο πιο σημαντικός λόγος µετανάστευσης, σε συνδυασµό µε την μεγάλη ανεργία στις χώρες προέλευσης.

Όσο στον σύγχρονο κόσμο μεγαλώνουν οι κοινωνικοοικονοµικές ανισότητες μεταξύ των χωρών, εντείνονται οι δηµογραφικές πιέσεις και οι πολιτικοί θεσµοί γίνονται ασταθείς και καταπιεστικοί, όσο εξαπολύονται πόλεμοι και υπάρχουν συγκρούσεις, τόσο οι πληττόμενοι πληθυσµοί τους θα επιδιώκουν καλύτερο µέλλον σε άλλη χώρα, προσδοκώντας την εύρεση εργασίας και τη βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου αν όχι την επιβίωσή τους.

Οι µετανάστες προσφέρουν χαµηλά αµοιβόµενη ανειδίκευτη εργασία, δίνοντας έτσι
τη δυνατότητα σε µικροµεσαίες κυρίως επιχειρήσεις να αντιµετωπίσουν τον αυξανόµενο ανταγωνισµό συµπιέζοντας το κόστος τους. Η αποδυνάµωση της κοινωνικής προστασίας, η ανάγκη για ευελιξία στις εργασιακές σχέσεις και η αναδιάρθρωση της οικονοµίας, συµβάλουν στην ένταση του φαινοµένου της απασχόλησης µεταναστών. Παράλληλα παρατηρείται µια στροφή στον επαγγελµατικό προσανατολισµό των Ελλήνων µε την αναζήτηση θέσεων εργασίας υψηλότερης ποιότητας λόγω της ανάπτυξης του τομέα των υπηρεσιών και της ανόδου του βιοτικού και μορφωτικού επιπέδου του Ελληνικού λαού.
Τα παραπάνω έχουν ως συνέπεια επαγγέλµατα που δεν πληρούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις, καθώς και όσα είναι εποχιακής φύσεως (γεωργία, τουρισµός, κατασκευές), να καταλαµβάνονται συχνά από µετανάστες οι οποίοι λόγω της οικονοµικής τους δυσπραγίας, καθίστανται ευέλικτο εργατικό δυναµικό.

Η κατάτµηση της αγοράς εργασίας σε «πρωτεύουσα», όπου κυριαρχεί η ειδίκευση, η σταθερή απασχόληση και η υψηλή αµοιβή και σε «δευτερεύουσα», µε τα εκ διαµέτρου αντίθετα χαρακτηριστικά, οδηγεί στην επίταση του φαινοµένου της
παραοικονοµίας, που αποτελεί έναν ιδιαίτερο πόλο έλξης µεταναστών, κυρίως
ανειδίκευτων και πρόθυµων να εργαστούν κάτω από εξαντλητικές συνθήκες, χωρίς ασφαλιστική κάλυψη και οπωσδήποτε µε χαµηλότερους µισθούς. Επιπλέον, η εποχικότητα στους βασικούς κλάδους της οικονοµίας της Ελλάδας, όπως η γεωργία, ο τουρισµός και η αλιεία που είναι κλάδοι κυρίως εντάσεως εργασίας, έχουν τη δυνατότητα απορρόφησης ανθρώπινου δυναµικού σε ανειδίκευτους αλλά και «ευέλικτους» εργαζόµενους, οι οποίοι αναζητούνται ανάµεσα στους µετανάστες.

Το παράνομο καθεστώς αποκλείει τις ομάδες των μεταναστών από θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, ενώ παράλληλα τους καθιστά ευάλωτους στην εκμετάλλευση. Παράλληλα, η παράνομη απασχόληση που βεβαίως γίνεται με μικρότερες των αμοιβών, στερεί θέσεις εργασίας από ντόπιους εργαζομένους σε ορισμένους κλάδους, όπως ο κατασκευαστικός, όπου υπάρχει προσφορά εγχώριου εργατικού δυναμικού. Ως προς τους εργοδότες, το φθηνό εργατικό δυναμικό συγκρατεί μεν το κόστος, πλην όμως ευνοεί τη λογική της εύκολης λύσης και του γρήγορου κέρδους.

Μεταναστευτική πολιτική - Νομοθεσία στην Ελλάδα

Τα θέματα μετανάστευσης παραμονής και εργασίας των μεταναστών στην Ελλάδα ρυθμίζει ο νόμος 2910, του 2001. Ο στόχος του νομοθέτη ήταν να θέσει τέρμα στο καθεστώς γενικευμένης παρανομίας των μεταναστών. Απ' αυτήν την άποψη έχει συντελεστεί μια πρόοδος. Με τον νόμο ρυθμίζονται οι προϋποθέσεις νομιμοποίησης για τους ανεπίσημους μετανάστες που βρίσκονταν ήδη στην Ελλάδα πριν τον Ιούνη του 2001, όπως και για την είσοδο και την παραμονή αλλοδαπών για την παροχή εξαρτημένης εργασίας στη χώρα μας.

Επιτρέπεται, καταρχήν, η είσοδος μεταναστών στην Ελλάδα, αλλά μόνον εάν πρόκειται για συγκεκριμένη απασχόληση, σε συγκεκριμένο εργοδότη και μόνον εφόσον τους χορηγηθεί άδεια εργασίας. Δεν επιτρέπεται, δηλαδή, η είσοδος προς αναζήτηση εργασίας, αλλά αποκλειστικά για την εκπλήρωση των όρων μιας ήδη συναφθείσης σύμβασης με κάποιον εργοδότη.

Το βασικό κριτήριο για τη νομιμοποίηση ενός αλλοδαπού έχει γίνει η απόδειξη από μέρους του της απασχόλησής του και η ένταξής του στο κοινωνικο-ασφαλιστικό και το φορολογικό σύστημα της χώρας. Τα έγγραφα που κάθε φορά απαιτούνται είναι πολλά, η διαδικασία βαριά και το κόστος της νομιμοποίησης υψηλό.

Με την νομοθεσία γίνεται προσπάθεια να ρυθμιστούν κατά κύριο λόγο τα θέματα απασχόλησης των μεταναστών. Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μεταναστευτική πολιτική και ότι ρυθμίζονται όλα τα θέματα που προκύπτουν από την παρουσία και ζωή των μεταναστών εδώ. Η θεώρηση της μετανάστευσης από τον νομοθέτη, ως προβλήματος και ως απειλής, οδηγεί σε μια προσπάθεια να περιοριστούν στο ελάχιστο οι μελλοντικοί μετανάστες, αλλά δε συνιστά με κανένα τρόπο υιοθέτηση μιας μεταναστευτικής πολιτικής και δεν αντιμετωπίζονται όλα εκείνα τα προβλήματα των ξένων στον τόπο μας.

Χώρες προέλευσης και χαρακτηριστικά των µεταναστών

Το φαινόµενο της µετανάστευσης στην Ελλάδα δεν έχει απογραφεί με ακρίβεια. Δεν υπάρχει καθαρή εικόνα, οι έρευνες είναι περιορισµένες και αποσπασµατικές. Εκτός από τον καταγεγραµµένο και νόµιµο όγκο των µεταναστών, υπάρχει και ένα πολύ υψηλό ποσοστό τους, που διαµένει ή/και εργάζεται στη χώρα παράνοµα. Εποµένως, είναι δύσκολο αφενός να υπάρξει απολύτως έγκυρος υπολογισµός του µεγέθους και των χαρακτηριστικών τους. Εδώ γίνονται εκτιµήσεις με την χρησιμοποίηση στοιχείων από διάφορες πηγές, έρευνες.

Ξεκινώντας από τις απογραφές του 1991 και 2001 παρατηρούµε ότι ο αριθµός των αλλοδαπών σηµείωσε ραγδαία αύξηση. Το 1991 ο αριθµός των διαµενόντων στην Ελλάδα ήταν 167.276 (1,6% του πληθυσµού), το 2001 έφτασε στις 797.093, (7,27% του πληθυσµού) σχεδόν δηλαδή στον πενταπλάσιο αριθµό.

Πίνακας 1: Πληθυσμός της Ελλάδας κατά υπηκοότητα ( ΕΣΥΕ)

Στην απογραφή δε γίνεται καµία διάκριση των αλλοδαπών σε οικονοµικούς µετανάστες, πρόσφυγες, εργαζόµενους από άλλες χώρες µέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης κοκ.

Εκτός της οµάδας των αλλογενών αλλοδαπών η οποία αποτελεί την πολυπληθέστερη µεταναστευτική οµάδα υπάρχουν και οι ομογενείς μετανάστες µε σηµαντικό πληθυσµό. Οι Πόντιοι που αριθµούν 150-160χιλιάδες άτοµα και οι Βορειοηπειρώτες 50 χιλιάδες άτοµα.

Ακόμα υπάρχουν,
- Οι αναγνωρισµένοι πολιτικοί πρόσφυγες κατά την έννοια της Σύµβασης της
Γενεύης, οι οποίοι ανέρχονται σύµφωνα µε εκτιµήσεις σε 6-7 χιλιάδες. Οι πρόσφυγες στην πλειονότητά τους είναι κουρδικής καταγωγής και προέρχονται από το Βόρειο Ιρακ το Ιραν και την Τουρκία.
- Αλλοδαποί απασχολούµενοι ως ναυτεργατικό δυναµικό στην ελληνόκτητη
εµπορική ναυτιλία, οι οποίοι ανέρχονται σε 13-15 χιλιάδες.

Διάφορες μελέτες και έρευνες υπολογίζουν τον αριθµό του συνόλου των αλλοδαπών στην Ελλάδα να κυµαίνεται µεταξύ 870.000 και 1.000.000, δηλαδή, να αποτελούν το 8-9% του συνολικού πληθυσµού της χώρας το 2001.
Η απογραφή του 2001 έδωσε για τον Νομό Χανίων 150.387 κατοίκους από τους οποίους οι 13.289 είναι αλλοδαποί. Σε αναλογία το 8,8% του πληθυσμού είναι αλλοδαποί, 1,5 μονάδα περισσότερο από της Ελλάδας και της Κρήτης.

Πίνακας 2: Πληθυσμός της Κρήτης - Αλλοδαποί (ΕΣΥΕ)

Υπηκοότητα μεταναστών

Με βάση τα στοιχεία του πρώτου προγράμματος νοµιµοποίησης, -λευκή κάρτα-
προκύπτει ότι οι αλλοδαποί που βρίσκονται στην Ελλάδα προέρχονται από 120 χώρες. Η πλειονότητα όμως, το 91% προέρχεται από 10 χώρες (Γράφηµα 1). Οι μετανάστες από τις υπόλοιπες χώρες δεν ξεπερνούν το 1% κατά εθνικότητα.

Γράφημα 1: Εθνικότητες μεταναστών

Πολυπληθέστερη εθνικότητα στους μετανάστες είναι η Αλβανική σε ποσοστό 65%. Δεύτερη έρχεται η Βουλγαρική σε ποσοστό 6,8% και τρίτη η Ρουμανική με 4,6%. Τα Βαλκάνια αποτελούν τη περιοχή που τροφοδοτεί την μετανάστευση στην Ελλάδα κατά το μέγιστο. Ακολουθούν οι χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης που φτάνουν συνολικά το 7%. Από αυτές τις χώρες ξεχωρίζουν η Ουκρανία (5η στη σειρά) με 2,6% και η Γεωργία (7η ) με 2%.

Επίσης πέρα από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης µετανάστες έχουν εισέλθει και από χώρες της Κεντρικής Ευρώπης. Από τις χώρες αυτές, η µόνη που εµφανίζει αξιόλογο μεταναστευτικό πληθυσµό είναι η Πολωνία (2,3%) και η οποία αποτελεί πλέον χώρα της Ε.Ε..

Οι χώρες της Ινδοπακιστανικής Χερσονήσου (Ινδία, Πακιστάν, Μπαγκλαντές) φτάνουν στο 5,4%, µε σηµαντικότερο το Πακιστάν 2,9% των µεταναστών.
Τέλος η οµάδα των Αραβικών χωρών στην οποία συµπεριλαµβάνονται η
Αίγυπτος η Συρία και το Ιρακ, εµφανίζει µία σχετικά αξιόλογη συµµετοχή, που όµως δεν ξεπερνά το 3,4% και για τις τρεις χώρες.

Στον Νομό Χανίων με βάση τα στοιχεία από την χορήγηση πράσινης κάρτας, οι αναλογίες των μεταναστευτικών εθνικοτήτων, σχετικά διαφοροποιούνται. Η εθνότητα που πλειοψηφεί είναι η Αλβανική με 41% και ακολουθεί η Βουλγαρική 23%. Μετανάστες υπάρχουν από όλες τις ανατολικές χώρες με μικρότερα ποσοστά. Επίσης εδώ καταγράφονται μετανάστες και από τις αραβικές χώρες, Συρία, Αίγυπτος κτλ, (Γράφηµα 2).

Γράφηµα 2: Νομός Χανίων - Εθνικότητες μεταναστών

Κατανοµή μεταναστευτικού πληθυσμού κατά φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση, μόρφωση

Μεταξύ των φύλλων των μεταναστών δεν υπάρχει σταθερή αναλογία. Σηµαντική είναι η υπεροχή στο σύνολο των ανδρών έναντι των γυναικών, οι οποίες φτάνουν µόλις στο 26%. Μεταξύ των εθνοτήτων παρουσιάζεται αξιοσηµείωτη ασυµµετρία. Υπάρχουν εθνότητες που οι γυναίκες μετανάστες υπερισχύουν των ανδρών.

Ενώ στο παρελθόν οι γυναίκες ακολουθούσαν τους άνδρες μεταγενέστερα στην μετανάστευση, σήµερα εμφανίζεται ότι γυναίκες δεν µεταναστεύουν πλέον µόνο ως προστατευόµενα µέλη, άλλα είναι και οι ίδιες συχνά αυτόνοµες οικονοµικοί µετανάστες. Το φαινόµενο της θηλυκοποίησης της µετανάστευσης σχετίζεται κυρίως µε την ελαστική εργασία που προσφέρουν στον τριτογενή τοµέα της οικονοµίας, στα νοικοκυριά και τις εταιρείες προσωπικών και άλλων υπηρεσιών. Μια νέα βιομηχανία έχει δημιουργηθεί που στηρίζεται συχνά στη µεταφορά και στην απομόνωση του γυναικείου εργατικού δυναµικού, το οποίο αποκόβει τόσο από τα οικογενειακά και κοινωνικά δίκτυα.

Ενδεικτικό στοιχείο πάντως για την αυτόνοµη γυναικεία µετανάστευση στην Ελλάδα είναι η αριθµητική υπεροχή των γυναικών σε ορισµένες υπηκοότητες.

Πίνακας 3: Άνδρες - Γυναίκες κατά υπηκοότητα

Γράφηµα 3: Άνδρες - Γυναίκες κατά υπηκοότητα

Η οικογενειακή κατάσταση των αλλοδαπών φαίνεται στον παρακάτω πίνακα:

Πίνακας 4: Οικογενειακή κατάσταση μεταναστών

Η πλειοψηφία των αλλοδαπών (84%) βρίσκεται στις πιο παραγωγικές
ηλικίες, δηλαδή µεταξύ 20 και 44 ετών. Οι γυναίκες αλλοδαπές είναι κατά µέσο όρο µεγαλύτερης ηλικίας από τους άνδρες. Οι µεταναστευτικές εισροές συντέλεσαν στην αύξηση του πληθυσµού της χώρας, παρά τους χαµηλούς δείκτες φυσικής αύξησης την τελευταία δεκαετία.

Πίνακας 5: Ηλικιακή κατανομή εργατικού δυναμικού (1998)

Από το επίπεδο εκπαίδευσης των µεταναστών -που έχουν λάβει πράσινη κάρτα- φαίνεται ότι το μεγαλύτερο μέρος τους έχει δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκαπαίδευση. Μόλις το 1,64% του συνόλου των αλλοδαπών είναι αναλφάβητοι. Οι γυναίκες εµφανίζονται περισσότερο µορφωµένες από τους άνδρες (73% έναντι 57% των ανδρών).

Πίνακας 6: Επίπεδο εκπαίδευσης μεταναστών

Μια αναλυτικότερη εικόνα του επιπέδου εκαπίδευσης και της οικονοµικής δραστηριότητας που ασκούν οι μετανάστες στην Ελλάδα, δείχνει ότι είναι πολύ περισσότερο υπερεκπαιδευμένοι από τους Έλληνες στους αντίστοιχους τομείς. Οι υπερεκπαιδευµένοι άνδρες αλλοδαποί φτάνουν το 63% και οι γυναίκες το 68%. Το αντίστοιχο ποσοστό για τους Έλληνες κυµαίνεται στο 42% για τους άνδρες και 32% για τις γυναίκες.

Απασχόληση των μεταναστών

Από τα δεδοµένα των αιτήσεων για την πράσινη κάρτα προκύπτει ότι η πολυπληθέστερη επαγγελµατική κατηγορία αλλοδαπών περιλαµβάνει
τους ανειδίκευτους εργάτες τους χειρωνάκτες και τους µικροεπαγγελµατίες.
Οι άνδρες µετανάστες απασχολούνται κυρίως στον τοµέα της γεωργίας και στις κατασκευές, ενώ οι γυναίκες τις περισσότερες φορές απασχολούνται ως οικιακοί βοηθοί ή σε συγκεκριµένες δραστηριότητες στον τουριστικό τοµέα.

Με βάση την εγγραφή σε ασφαλιστικό φορέα προκύπτει η εξής εικόνα.

Πίνακας 7: Ασφαλιστικός φορέας αλλοδαπών

Σε τοπικό επίπεδο στον Νομό Χανίων η απασχόληση των αλλοδαπών παρουσιάζει διαφορετική εικόνα.

Πίνακας 8-Γραφήματα: Απασχόληση, ασφάλιση αλλοδαπών- Νομός Χανίων

Χωροθέτηση του μεταναστευτικού πληθυσμού

Από τα δεδομένα του πρώτου σταδίου του προγράµµατος νοµιµοποίησης των αλλοδαπών, εµφανίζεται διασπορά του µεταναστευτικού πληθυσµού σε
όλες τις περιφέρειες της χώρας, με µεγάλη συγκέντρωση στην περιφέρεια της Αττικής. Στην Αττική το ποσοστό των αλλοδαπών είναι 44,2% του συνόλου. Σε σύγκριση µε το ποσοστό του συνολικού πληθυσµού 32%, η συγκέντρωση των µεταναστών είναι ακόµα µεγαλύτερη.

Αυτή η προτίµηση που εµφανίζεται στην περιφέρεια Αττικής ερμηνεύεται από το γεγονός ότι η πρωτεύουσα προσφέρει περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης, µεγαλύτερη ανωνυµία και μικρότερο κίνδυνος απέλασης. Μεγαλύτερη συγκέντρωση στην Αττική παρουσιάζουν οι γυναίκες µετανάστριες (56% του πληθυσµού τους).

Η επικρατέστερη υπηκοότητα στην Αττικής είναι η Αλβανική. Στην Αττική έχουν έντονη και μονομερή παρουσία οι Ασιατικές και Αφρικανικές υπηκοότητες. Σε συνδυασμό με τα φύλα, εµφανίζεται αντίστοιχα µεγάλη δυσαναλογία µε συγκέντρωση ανδρών (Πακιστάν, Αίγυπτος, Μπαγκλαντές, Ιράκ, Νιγηρία) ή γυναικών (Φιλιππίνες, Αιθιοπία, Σρι Λάνκα).

Η δεύτερη πιο σηµαντική περιφέρεια, από την άποψη της συγκέντρωσης
αλλοδαπών είναι η Κεντρική Μακεδονία (κατά κύριο λόγο ο Νομός Θεσσαλονίκης) µε ποσοστό που φτάνει το 15%. Η συγκέντρωση στο πολεοδοµικό συγκρότηµα της Θεσσαλονίκης επιβεβαιώνει την γενική προτίµηση στα αστικά κέντρα.

Ακολουθούν, η Περιφέρεια Πελοποννήσου (6,7%) και η περιφέρεια της Στερεάς
Ελλάδος (6,5%).

Πίνακας 9: Περιφερειακή κατανομή μεταναστευτικού πληθυσμού

Στο Νομό Χανίων ο μισός πληθυσμός των μεταναστών απασχολείται στην γεωργία και είναι διεσπαρμένος σ' όλο το νομό. Σε πολλά χωριά διαμένουν «μόνιμα» ξένοι και έχουν ενσωματωθεί πλήρως. Ο υπόλοιπος πληθυσμός κατανέμεται σ΄ όλες τις άλλες παραγωγικές και οικονομικές δραστηριότητες και διαμένει στα αστικά κέντρα. Την μεγαλύτερη συγκέντρωση παρουσιάζει στην πόλη των Χανίων (36%). Στο μεγάλο ποσοστό τους εκτελούν εργασίες του ανειδίκευτου εργάτη.

Πίνακας 10 και γράφημα: Νομός Χανίων - Κατανομή μεταναστευτικού πληθυσμού

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΕΥΡΥΝΣΗ

Συνοψίζοντας θα µπορούσαµε να πούµε ότι το κυρίαρχα στοιχεία του µετανάστη που ζει στην Ελλάδα σήµερα είναι: άνδρας, έγγαµος, βαλκανικής προέλευσης, ηλικίας 20-44 ετών, οικονοµικός µετανάστης, υποαπασχολούµενος, χαµηλά αµειβόµενος, υπερεκπαιδευµένος σε σχέση µε την εργασία που προσφέρει, απασχολούµενος είτε ως ανειδίκευτος εργάτης είτε στον αγροτικό τοµέα και µε ιδιαίτερη προτίµηση στα αστικά κέντρα και κυρίως στην περιοχή της πρωτεύουσας.

Από τα δεδοµένα προκύπτει ότι η πλειοψηφία των µεταναστών προέρχονται από Βαλκανικές χώρες µε επικρατέστερη την Αλβανία που συγκεντρώνει το ποσοστό του 65% των αλλοδαπών. Τα αίτια αυτής της υπεροχής της Αλβανικής υπηκοότητας πρέπει να αναζητηθούν τόσο στη γειτνίαση µε την Ελλάδα, όσο και στην δεινή οικονοµική κατάσταση της Αλβανίας.

Με την διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ένταξης σ' αυτήν των 10 νέων κρατών (της Πολωνίας, Τσεχίας, Ουγγαρίας, Σλοβακίας, Σλοβενίας, Λιθουανίας, Εσθονίας, Λετονίας, Κύπρου και Μάλτας) δεν αναμένεται να επηρεαστεί σοβαρά το «καθεστώς» μετανάστευσης στην Ελλάδα, αφού οι μετανάστες εδώ κατά κύριο λόγο προέρχονται από άλλες χώρες και καλύπτουν ανάγκες της «δευτερεύουσας» αγοράς εργασίας της χώρας. Οι πολίτες των χωρών που εντάχθηκαν ζουν σε χώρες με πολύ λιγότερα κοινονικοοικονομικά προβλήματα από τις χώρες προέλευσης των μεταναστών στην Ελλάδα, βρίσκονται σε σχετική απόσταση απ' αυτήν και λογικό είναι ό,τι αν κατευθυνθούν προς άλλες χώρες, για αναζήτηση εργασίας -έχοντας αποκτήσει το δικαίωμα της ελευθερίας μετακίνησης και εγκατάστασης εντός της Ε.Ε- να κατευθυνθούν προς τις χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Το επίπεδο και οι απαιτήσεις στην εργασία, των πολιτών των χωρών της διεύρυνσης είναι υψηλότερο από αυτό που καλύπτει ο μετανάστευση στην Ελλάδα οπότε η χώρα μας δεν θα είναι ελκυστική προς αυτούς.

Εξαίρεση στα προηγούμενα αποτελεί η όχι αμελητέα μεταναστευτική κοινότητα της Πολωνίας στην Ελλάδα και η οποία είναι συγκεντρωμένη περισσότερο στο κέντρο. Η Πολωνική Κοινότητα έχει ενσωματωθεί από χρόνια στην χώρας μας και είναι ενδεχόμενο να αναπτυχθεί περισσότερο στα πλαίσια της ελευθερίας εγκατάστασης εντός της Ε.Ε. πλέον.

Μια νεότερη διεύρυνση που θα συμπεριλάβει τις βαλκανικές χώρες Ρουμανία και Βουλγαρία θα έχει πολύ σοβαρότερες συνέπειες στην απασχόληση στην χώρα μας, μιας και είναι εγκατεστημένοι εδώ σημαντικοί μεταναστευτικοί πληθυσμοί (10,4%) απ' αυτές τις χώρες. Οι πληθυσμοί αυτοί αναμένεται να σταθεροποιηθούν στην χώρα μας. Η εγγύτητα της χώρας μας με τις άλλες βαλκανικές χώρες, το άνοιγμα των συνόρων και η ελευθερία και ευκολία της μετακίνησης θα οδηγήσει στην προσωρινή ή μόνιμη εγκατάσταση και άλλου εργατικού δυναμικού.

Το τρέχον έτος (2004) το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει ότι η Βουλγαρία και η Ρουμανία συνιστούν αναπόσπαστο μέρος του συνεχιζόμενου γύρου διαπραγματεύσεων κατά τον οποίο δέκα νέα κράτη μέλη προσχώρησαν στην Ένωση την 1η Μαΐου του 2004. Εκφράζει ικανοποίηση για την ουσιαστικότατη πρόοδο που σημείωσαν η Βουλγαρία και η Ρουμανία στις διαπραγματεύσεις προσχώρησης και τονίζει ξανά τον κοινό στόχο της Ένωσης να υποδεχθεί τις δύο χώρες ως μέλη της τον Ιανουάριο του 2007 εφόσον θα είναι έτοιμες.

Η Ένωση σημειώνει με μεγάλη ικανοποίηση ότι όλα τα εκκρεμή κεφάλαια στις διαπραγματεύσεις με τη Βουλγαρία έχουν προσωρινά κλείσει και ότι και η Ρουμανία έχει σημειώσει αξιόλογη πρόοδο και ευρίσκεται σημαντικά πλησιέστερα στην επίτευξη του στόχου. Καλεί αμφότερες τις χώρες να εντείνουν περισσότερο τις προσπάθειές τους ούτως ώστε να είναι έτοιμες για προσχώρηση τον Ιανουάριο του 2007.

Ως εκ τούτου είναι πολύ κοντά η ώρα που θα εξελιχτεί το φαινόμενο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

_{• Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος: Απογραφές πληθυσμού
• Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας, Τζένη Καβουνίδη: Αλλοδαποί που υπέβαλλαν αίτηση για κάρτα προσωρινής παραµονής, Μάρτιος 2000
• Εθνικό Παρατηρητήριο Απασχόλησης: Στοιχεία αιτήσεων προσωρινής κάρτας εργασίας
• Κέντρο Γυναικείων Μελετών και Ερευνών: Μετανάστευση Φύλο και Δικαιώµατα, Ιανουάριος 2002
• Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης: Μ. Κονιόρδος & Σ. Λασκαρίδου, Γ. Δενδρινός, Β. Γεωργακάκη, Μ. Πλατανάκη, «Οι μεταναστευτικές πιέσεις προς τις μεσογειακές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η μεταναστευτική πολιτική των χωρών αυτών», Σεµινάριο, Αθήνα 2003
• Αµίτσης, Γ, Λαζαρίδη Γ: Πολιτικές ρύθµισης της µετανάστευσης στην Ελλάδα, στο «Νοµικές και κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της µετανάστευσης στην Ελλάδα», Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα 2001
• Έµκε-Πουλοπούλου, Η., Προβλήµατα µετανάστευσης - παλιννόστησης, Ινστιτούτο µελέτης της Ελληνικής Οικονοµίας, Ελληνική Εταιρία Δηµογραφικών Μελετών, Αθήνα 1986.
• Ιωακείµογλου, Η.: Μετανάστες και Απασχόληση, στο «Μετανάστες στην Ελλάδα», Εκδόσεις Ελληνικά Γράµµατα. Αθήνα 2001
• Ιωσηφίδης, Θ.: Εργασία, µεταναστευτική εργασία και τέλος της εργασίας, στο «Νοµικές και κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της µετανάστευσης στην Ελλάδα», Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα 2001
• Καβουνίδη, Τ: Οι µετανάστες του πρώτου Ελληνικού προγράµµατος Νοµιµοποίησης, στο «Νοµικές και κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της µετανάστευσης στην Ελλάδα», Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα 2001
• Καρασαββόγλου, Α., Γ., «Ο ρόλος της µετανάστευσης στην Ευρωπαϊκή Αγορά Εργασίας και ειδικότερα στις εργασιακές σχέσεις και η περίπτωση της Ελλάδας», στο Ναξάκης, Χ., Χλέτσος, Μ., (επιµ.), Μετανάστες και µετανάστευση - Οικονοµικές, Πολιτικές και Κοινωνικές Πτυχές, Πατάκη, Αθήνα 2001.
• Κόντης, Α.: Οικονοµική ενσωµάτωση µεταναστών στη χώρα υποδοχής, στο «Νοµικές και κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της µετανάστευσης στην Ελλάδα», Εκδόσεις Παπαζήση. Αθήνα 2001
• Κούρτοβικ, Ι., «Το νοµικό καθεστώς των µεταναστών εργατών στην Ελλάδα», στο Θεοδωρόπουλος, Χ., Συκιώτου, Α., (επιµ.), Τα δικαιώµατα των µεταναστών εργατών (και των οικογενειών τους) - Η διεθνής και η εθνική διάσταση, Ίδρυµα Μαραγκοπούλου για τα δικαιώµατα του ανθρώπου, Βιλιοπωλείο της «Εστίας», Αθήνα 1994.
• Λαµπριανίδης, Λ., Λυµπεράκη, Α., Αλβανοί µετανάστες στη Θεσσαλονίκη -Διαδροµές ευηµερίας και παραδροµές δηµόσιας εικόνας, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, Ιούλιος 2001.
• Μπάγκαβος, Χ., Παπαδοπούλου, .., (επιµ.) Μεταναστευτικές τάσεις και ευρωπαϊκή µεταναστευτική πολιτική, ΙΝΕ, Μελέτες 15
• Μουσούρου, Λ., Μ., Μετανάστευση και µεταναστευτική πολιτική στην Ελλάδα και την Ευρώπη, Κοινωνιολογική και ανθρωπολογική βιβλιοθήκη - Gutenberg, Αθήνα 1991.
• Πετράκου, Η.: Η κατασκευή της µετανάστευσης στην ελληνική κοινωνία, στο «Μετανάστες στην Ελλάδα», Εκδόσεις Ελληνικά Γράµµατα. Αθήνα 2001
• Τσίµπος, Κ.: Η σηµασία της µετανάστευσης στην εκτίµηση του µεγέθους και της ηλικιακής δοµής του πληθυσµού της Ελλάδος, στο «Δηµογραφική γήρανση, αγορά εργασίας και κοινωνική προστασία» Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας, Αθήνα 2001
• Φακιόλας 2001:Το δεύτερο κύµα νοµιµοποίησης µεταναστών, Οικονοµικός Tαχυδρόµος, Tεύχος 30
• Ναξάκης, Χ., «Το "οικονοµικό θαύµα" οφείλεται (και) στους µετανάστες», στο Ναξάκης, Χ., Χλέτσος, Μ., (επιµ.), Μετανάστες και µετανάστευση - Οικονοµικές, Πολιτικές και Κοινωνικές Πτυχές, Πατάκη, Αθήνα 2001
• Πετρινιώτη, Ξ., Η µετανάστευση προς την Ελλάδα-Μια πρώτη καταγραφή, ταξινόµηση και ανάλυση, Οδυσσέας και Βιβλιοθήκη Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων, Αριθµ. 4, Αθήνα Νοέµβριος 1993.}

Χανιά 4-11-2004
Γιώργος Αγοραστάκης
ΑΝΤΙΝΟΜΑΡΧΗΣ ΧΑΝΙΩΝ